Ülkemiz akarsu bakımından dünyanın en zengin ülkelerinden birisi olduğundan dolayı, akarsular üzerinden en çok durulan coğrafi konulardan birisidir. Akarsu nedir diyecek olursanız; belirli bir debide daimi olarak akmakta olan ve belirli bir kaynağa sahip olan su kaynaklarıdır diyebiliriz. Akarsuların bu kadar önemli olmasının en büyük nedeni şüphesiz yeryüzünü şekillendirme konusunda aktif rol alıyor olmalarıdır. En güçlü dış etkilerden birisi olan akarsular dünya üzerinde yer alan birçok coğrafi şeklin oluşmasında etkin rol oynamaktadır. Akarsular nasıl oluşur diyorsanız gelin makalenin detaylarına göz atalım.

Ülkemizdeki akarsular ele alındığında karşımıza çay, dere, ırmak ve nehir gibi akarsular çıkmaktadır. İlgili akarsuların doğdukları noktaya akarsa kaynağı, bu akarsuların döküldüğü yere ise akarsu ağzı denilmektedir. Akarsular bir araya gelerek büyük bir akarsu su sistemini meydana getirmektedir. Özellikle küçük akarsular bir araya gelerek büyük bir akarsuyu oluşturmaktadır. Sistemin içerisinde yer alan küçük akarsuların birleşmesi ile oluşan bu akarsuya ana akarsu denilmektedir.

Bir akarsu ele alındığında kesinlikle bu akarsuya bağlı olan kolları da ele alınmalıdır. Bir akarsuyun kolları ve kendisinin bir arada yer aldığı sisteme akarsu havzası denilmektedir. Kimi akarsuların havası küçükken kimi akarsuların ise havzası aşırı derecede büyüktür. Durumun böyleme olmasının en büyük nedeni şüphesiz iklim şartları ve yeryüzü şekilleridir. Bu durum akarsuların dış faktörlerden aşırı derecede etkilendiklerinin önemli bir göstergesi olarak kabul edilebilir.

Akarsa havzaları kapalı ve açık havza olarak iki kısımda incelenmektedir. Bir akarsu sularını denize kadar ulaştırıyorsa bu tip akarsulara açık havzalı akarsu denilmektedir. Eğer ilgili akarsu sularını denize ulaştıramıyorsa bu tarz akarsulara da kapalı havzalı akarsu denilir. Van gölü ülkemizdeki en önemli kapalı havza iken Kızılırmak en önemli açık havzadır. Tabi ki örnekler bunlarla sınırlı değildir. Ülkemizde çok sayıda kapalı ve açık havzalı akarsu bulunmaktadır.

Bir akarsuyun önemli olması için özellikle bu akarsuyun rejiminin düzenli olması önemlidir. Ülkemizde dört mevsim etkin bir şekilde yaşandığından dolayı akarsuların büyük bölümünün rejimi düzensizdir. Rejim bir akarsuyun yıl içerisinde taşımış olduğu su miktarıdır. Doğu Karadeniz bölgesi yılın neredeyse her günü yağış aldığından dolayı bu bölgede yer alan akarsular düzenli bir rejime sahiptir ancak diğer bölgelerimizde yer alan akarsular daimi olarak aynı orada beslenemediklerinden dolayı düzensiz rejime sahiptirler.

Ülkemizde özellikle kış mevsiminden sonra akarsu debilerinde ciddi artış meydana gelir ve bu durum da rejim değerlerini düzensiz hale getirir. Kış mevsiminden sonra akarsu debilerinde bu tarz artışların meydana gelmesinin en büyük nedeni kar erimelerine bağlı olarak akarsuların taşıdıkları su miktarlarının artmasıdır. Özellikle Doğu Anadolu bölgesinde yer alan akarsular, kar erimeleri meydana geldiği zamanlar yüksek debiye sahip olurlar. Yüksek debili akarsuların iş yapabilme kabiliyetleri arttığından dolayı bu bölgede yer alan akarsuların üzerine çok sayıda baraj yapılıp elektrik elde edilmektedir.

Türkiye engebeli bir ülke olduğundan dolayı akarsuların enerji potansiyelleri bir hayli yüksektir ve bu durum avantaja çevrilerek elektrik üretmek adına akarsular üzerine çok sayıda hidroelektrik santral inşa edilmiştir. Sürekli yağış meydana gelmediğinden dolayı akarsuların rejimleri düzensizdir. Kış mevsiminde akarsular en yüksek debiye ulaşırken, yaz mevsimi geldiğinde yeterli düzeyde beslenemediklerinden dolayı birçok akarsu kuruma noktasına gelmektedir. Bu nedenden dolayı Türkiye akarsularında taşımacılık yapılması mümkün değildir.

Akarsular ele alındığında akarsuların denize ya da göllere döküldükleri yüzey kısmına taban seviyesi adı verilmektedir. Taban seviyesi tabirinin üzerinden önemli durulur. Bunun temel sebebi ise akarsuların aşındırma ve biriktirme faaliyetlerini bu taban seviyesine göre yapmalarıdır. Akarsu yatağı taban seviyesine ulaşana kadar aşındırma ve biriktirme olayları gerçekleşir. Taban seviyesine ulaşıldıktan sonra ise bu faaliyetler durur. Coğrafya alanında bu duruma denge profiline ulaşma denilmektedir. Her akarsuyun temel amacı er ya da geç denge profiline ulaşmaktır. Bu tabir her ne kadar kısa olsa da denge profiline ulaşabilmek adına milyonlarca yılın geçmesinin gerektiğin bilmenizi isteriz. Denge profiline ulaşmak için herhangi bir bozucu dış etkinin olmaması gerekmektedir. Örneğin buzulların erimesi ya da depremlerin olması taban seviyesinin yükselmesine ya da alçalmasına neden olabilir. Taban seviyesi yükseldiğinde denge profiline ulaşmak kolaylaşacağından dolayı akarsuyun gücü azalır ve bu nedenden dolayı akarsuyun aşındırma ve biriktirme kapasitesinde düşüş meydana gelir. Eğer taban seviyesinde alçalma meydana gelecek olursa akarsuyun gücü artar ve buna paralel olarak aşındırma ve biriktirme oranında artış meydana gelir. Bu sayede yeryüzünde akarsular aracılığı ile çeşitli yüzey şekilleri oluşur.
akarsu
Akarsuların sahip olduğu suların içerisinden aktığı, ağız kısmından başlayarak sürekli alçalan yani eğimi olan uzun çukur kısımlara vadi denilmektedir. Bu alanlar su sıkıntısı çekmediğinden dolayı verimli kısımlardır ve bu nedenden dolayı ilgili kısımlarda tarımsal faaliyetlerin bir hayli geliştiği bilinmektedir.

Akarsular yatakları boyunca sürükleyip taşıdıkları toprakları sürekli olarak biriktirmekte ve bu sayede çeşitli yeryüzü şekillerinin oluşmasını sağlamaktadır. Birikinti konisi, dağ eteği ovası, dağ içi ovası, taban seviyesi ovası, seki, kum adası ve delta akarsu birikimleri sonucunda meydana gelen bazı yüzey şekilleridir. Bu tarz oluşumlar içerisinde aşırı derecede verimli toprakları barındırdıklarından dolayı akarsu biriktirmeleri ile meydana gelen bu yerlerde genel olarak tarım faaliyetleri bir hayli yaygındır.

Akarsu nedir ve akarsular nasıl oluşur konusunda sizlere elimizden geldiğince detaylı bilgiler sunmaya çalıştık. Akarsular hakkında makalemiz sayesinde çok sayıda bilgi aldığınızı düşünüyoruz. Eğer akarsular hakkında öğrenmek istediğiniz daha farklı şeyler varsa bunları yorum yaparak bizlere aktarabilirsiniz.

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here