Akarsular
Akarsu nedir nasıl oluşur özellikleri nelerdir

Ülkemiz akarsu bakımından dünyanın en zengin ülkelerinden birisidir. Bu yüzden akarsular üzerinden en çok durulan coğrafi konulardan birisidir. Akarsu nedir diyecek olursanız; belirli bir debide sürekli akan ve belirli bir kaynağa sahip olan su kaynaklarıdır diyebiliriz.

Akarsuların bu kadar önemli olmasının en büyük nedeni şüphesiz yeryüzünü şekillendirme konusunda etkili olmalarıdır. En güçlü dış etkilerden birisi olan akarsular, dünya üzerinde yer alan birçok coğrafi şeklin oluşmasında etkilidir. Akarsular nasıl oluşur diyorsanız gelin makalenin detaylarına göz atalım.

Akarsu denildiği zaman akla barajlar gelir.Akarsuların üstüne kurulan barajlarda hidroelektrik santralleri vardır. Bu santraller sayesinde ülkenin ihtiyacı olan elektriğin büyük bölümü üretilir. Barajlarda elektrik nasıl üretilir yazısında elektrik üretimiyle alakalı detaylar yer almaktadır.

Akarsu Nedir?

Akarsu nedir

Akarsu, belirli yatak içerisinde sürekli veya belirli zamanlarda akan sudur. Hem yer altında hem de yeryüzünde akan akarsu türleri vardır.

Akarsular; kar, yağmur ve kaynak sularının belirli yeryüzü eğimi etkisiyle akması sonucu oluşur. Akış esnasında akarsu kaynağında yer alan kayaları aşındırır. Bu yüzden akarsular madensel tuz açıdan en zengin su kaynaklarındandır.

Denize yakın yerlerde yer alan akarsular denize dökülür. Denize uzak ve karasal iklimin hakim olduğu yerlerde denize ulaşamadan akarsu suları buharlaşıp yok olur. Ülkemizdeki akarsuların büyük bölümü denize dökülür.

Akarsu Nasıl Oluşur?

Akarsu nasıl oluşur

Kar, yağmur gibi hava olaylarıyla su, üç farklı yoldan dünyaya dağılmaktadır. Rüzgr ve güneş gibi faktörlerin etkileriyle buharlaştıktan sonra atmosfere geri dönerler. Tabi ki bu suyun tamamı gökyüzüne geri dönmez. Su kütleleri birleşerek dere ve çayları meydana getirir. Geri kalanı da toprağın yeryüzünden sızarak toprağın derinliklerine ulaşır.

Toprağın derinliklerine sızan su kütleleri burada birikerek su kaynaklarını oluşturur. Birikim arttıkça yeryüzüne tekrardan geri çıkarlar. Kar ya da yağmur gibi yağışların olmamasına rağmen birçok akarsuyun akmaya devam etmesini sağlayan şey şüphesiz bu kaynak sularıdır.

Çeşitli olaylar sonrasında oluşan dereler birleşip ırmakları oluşturur. Nehirler ve ırmaklar yeryüzündeki en büyük akarsulardır. Bunların tamamı küçük akarsuların birleşmesiyle oluşur.

Kısacası büyüklüklerine göre akarsuların oluşum şekilleri birbirinden farklıdır. Şimdi büyüklüklerine göre akarsuların nasıl oluştuğunu öğrenelim.

#Dere: Yatağında sürekli olarak su bulunmayan akarsulardır. Yaz mevsiminde kururken yağışların yüksek olduğu dönemlerde en yüksek debiye sahiptir. Dereler, belirli bir yatak içerisine yağmur ve kaynak sularının dolmasıyla oluşur. Yatağa dolan bu su yataktaki eğim etkisiyle akmaktadır. Dereler boyları en az olan akarsu türüdür.

#Çay: Derenin bir büyüğüdür. Derelerin birleşmesiyle oluşmaktadır. Yatağında her mevsim mutlaka su olur.

#Irmak: Genel olarak denizlere dökülen geniş akarsulara ırmak denir. Irmaklar dünyadaki su döngüsünün en önemli öğesidir. Çay, dere gibi akarsuların birleşmesiyle ırmaklar oluşur. Buna ek olarak yağmur ve eriyen kar sularıyla da beslenerek güçlenirler. Irmaklar dağ ve tepe gibi yüksek alanlardan doğar.

Akarsuların Özellikleri Nelerdir?

Akarsu özellikleri

Dünya genelinde yer alan çok sayıda akarsu türü vardır. Türkiye sınırları içerisinde neredeyse tüm akarsu türleri bulunmaktadır. Akarsuların özellikleri hakkında bilgi edinirken ayrıca ülkemizdeki akarsuların özelliklerini de öğreneceksiniz.

  • Ülke sınırlarımızda doğan ve ülke kıyılarımıza dökülen en büyük akarsu Kızılırmak’tır.
  • Türkiye’de akarsuların boyları kısadır.
  • Kar erimelerinden dolayı akarsularımız en yüksek doluluğa ilkbahar aylarında ulaşır.
  • Ülkemizde doğup farklı ülkelere dökülen akarsularımız Çoruh, Fırat, Dicle, Aras ve Kura gibi akarsulardır.
  • Hidrolik enerji kapasiteleri yüksek olduğu için birçoğunun üstüne baraj yapılmıştır.
  • Ülkemizdeki akarsuların büyük bölümü doğa batı yönünde akar. Bunun nedeni dağların uzanış şeklidir. Türkiyedeki dağlar sayfasından ülkemizdeki dağları da öğrenebilirsiniz.
  • Yatak eğimi fazla olduğu için Karadeniz ve Doğu Anadolu bölgelerindeki akarsular derin vadilerden akar.
  • Yılın büyük bölümü yağış aldıkları için Karadeniz bölgesindeki akarsular bol su taşımaktadır.
  • Ülkemizdeki akarsuların %75’lik kısmı Karadeniz bölgesinde yer alır.
  • Debilerinin yüksek olduğu dönemlerde sele neden olabilirler. Selden korunma yolları can kaybına uğramadan bu doğa olayından korunmanıza yardımcı olabilir.
  • Ege bölgesinde eğimin az olmasından dolayı akarsular menderes oluşturarak akar.

Akarsular su döngüsü için büyük öneme sahiptir. Su döngüsü nasıl oluşur makalesinde akarsuların döngüye olan etkisi detaylarıyla ele alınmıştır.

Türkiye Akarsular Haritası

Türkiye akarsu haritası

Türkiye sınırları içerisinde çok sayıda akarsu vardır. Bu akarsuları tek başlık altında ele almak işimizi zorlaştırır. Yukarıdaki Türkiye akarsu haritası bize bunu göstermektedir. Bu yüzden akarsuları döküldükleri yerleri referans alarak alt başlıklar halinde ele alacağız.

Ülkemizdeki akarsular bilinçsiz kullanım nedeniyle her geçen gün yok olmaya yaklaşıyor. Kuraklık nasıl oluşur derseniz size cevabımız akarsuların yok olmasıdır olacaktır. Akarsularımızı koruyamayacak olursak kuraklıkla mücadele etmek zorunda kalabilirsiniz.

Akdeniz’e Dökülen Akarsular

#Seyhan: Aladağ ve Bolkar dağlarından doğmaktadır. Mersin körfezi yakınlarından Akdeniz’e dökülür. Güçlü bir akarsu olduğu için üstüne Seyhan Barajı inşa edilmiştir.

#Ceyhan:İskenderun körfezinden denize dökülmektedir. Elbistan havzasında yer alan dağlar Ceyhan’ın kaynağıdır. Aksu Nehriyle birleştikten sonra denize dökülür.

#Asi: Lübna’nın Bekaa Vadisinden doğmaktadır. Hatay iline ulaştıktan sonra buradan Akdeniz’e dökülmektedir. Bu nehrin uzunluğu 556 kilometredir. Türkiye’de yer alan kısmı 98 kilometredir.

#Aksu: Kaynağını Eğridir Gölü ve Davras Dağlarından almaktadır. Antalya ilinden denize dökülmektedir. Yatağının çevresi tam bir doğa harikasıdır. Bu yüzden doğaseverlerin en çok ilgi gösterdiği akarsulardan birisidir.

#Göksu: Göksu Antalya, Konya, Karaman ve Mersin illerinden geçer. Mersin ilinden Akdeniz’e dökülmektedir. Bu nehrin uzunluğu 260 kilometredir.

Karadeniz’e Dökülen Akarsular

#Kızılırmak: Kaynağı ülkemizde olup Karadeniz’e dökülen en uzun ırmağımızdır. Kızıl ırmağın uzunluğu 1355 kilometredir. Delice Irmağı, Devrez ve Gökırmak Kızıl Irmağın kolları arasında yer alır.

#Çoruh Nehri: Yatağı Türkiye ve Gürcistan sınırları içerisinde yer alır. Artvin ilinin en büyük akarsuyu olmasıyla bilinir. Artvin ilinde yer alan dere ve çayların neredeyse tamamı Çoruh Nehrinin kollarını oluşturur. Bu nehrin kaynağı Mescid Dağındadır.

#Yeşilırmak: Kösedağ Yeşil Irmağın kaynağının yer aldığı yerdir. Çarşamba Ovasından Kardeniz’e dökülür. Karadeniz halkı Yeşil Irmağa ayrıca İris demektedir.

#Harşit: Kaynağı Gümüşhane’dedir. Tirebolu’dan Karadeniz’e dökülür. 160 kilometre uzunluğundadır. Yağışların arttığı dönemlerde yüksek debisiyle ön plana çıkar.

#Bartın Çayı: Kaynağı Ilgaz dağlarındadır. Karadeniz’e dökülen akarsular arasında yer alır.

#Sakarya Nehri: Kaynağı Afyon’da yer alan Emir Dağlarıdır. Porsuk ve Ankara Çaylarıyla birleşir. Adapazarı’ndan Karadeniz’e dökülür.

Basra Körfezi’ne Dökülen Akarsular

#Fırat: Kaynağı ülkemizde olsa da ülke sınırları dışında yer alan Basra körfezine dökülür. Karasu ve Murat en önemli kollarıdır. Fırat nehri üstünde Atatürk, Keban ve Karakaya Barajları vardır.

#Dicle: Kaynağı Bitlis Dağlarıdır. Zap suyuyla bitleştikten sonra Basra Körfezine dökülmektedir. Üstünde elektrik potansiyeli yüksek olan Devegeöidi Barajı yer almaktadır.

Hazar Denizi’ne Dökülen Akarsular

#Kura: Kaynağı Allahuekber dağlarıdır. Bir bölümü Gürcistan’da olan Kura Azerbaycan sınırlarında Aras Nehri ile birleşir. Daha sonrasında Hazar Denizine dökülerek son bulur.

#Aras: Kaynağı Palandöken dağlarıdır. Azerbaycan sınırları içerisinde Kura Nehri ile birleşir. Son olarak Hazar Denizine dökülerek son bulur.

Marmara Denizi’ne Dökülen Akarsular

#Susurluk Çayı: Kanyağı Simav’dadır. Susurluk ovasında ilerlerken kuzey kısma yönelir ve Karacabey’den geçerek Marmara Denizine dökülerek son bulur.

Ege Denizi’ne Dökülen Akarsular

#Meriç: Yunanistan ile Türkiye sınırının bir kısmını oluşturmasıyla bilinir. Kaynağı Bulgaristan’dadır. Edirne üstünden Ege Denizine dökülmektedir.

#Gediz: Kaynağı Murat Dağlarıdır. İzmir Körfezi üstünden Ege Denizine dökülür. Ülkemizin önemli barajlarından olan Demirköprü, bu akarsuyun üstünde yer almaktadır.

#Küçük Menderes: Kaynağı Ege Bölgesinde yer alan Bozdağlardır. Selçuk ovasını suladıktan sonra Ege Denizine dökülür.

#Büyük Menderes: Küfi Suyu ve Banaz Çayının birleşmesiyle oluşmaktadır. Yaklaşık olarak 548 kilometre uzunluğu sahiptir. Ege Denizine dökülen akarsular arasında yer alır.

Akarsularla İlgili Bilinmesi Gereken Kavramlar

Akarsuyla ilgili kavramlar

Akarsuları iyi anlamak için akarsularla alakalı kavramların iyi bilinmesi gerekir. Aşağıda akarsularla alakalı en çok karşılaşacağınız kavramlar yer almaktadır. Bu kavramları öğrenmelisiniz.

#Ülkemizdeki akarsular ele alındığında karşımıza çay, dere, ırmak ve nehir gibi akarsular çıkmaktadır. İlgili akarsuların doğdukları noktaya akarsu kaynağı denir. Akarsuların döküldüğü yere ise akarsu ağzı denir.

#Akarsular bir araya gelerek büyük bir akarsu su sistemini meydana getirir. Özellikle küçük akarsular bir araya gelerek büyük bir akarsuyu oluşturmaktadır. Sistemin içerisinde yer alan küçük akarsuların birleşmesi ile oluşan bu akarsuya ana akarsu denir.

#Bir akarsu ele alındığında kesinlikle bu akarsuya bağlı olan kolları da ele alınmalıdır. Bir akarsuyun kolları ve kendisinin bir arada yer aldığı sisteme akarsu havzası denir. Kimi akarsuların havzası küçükken kimi akarsuların ise havzası aşırı derecede büyüktür. Durumun böyleme olmasının en büyük nedeni şüphesiz iklim şartları ve yeryüzü şekilleridir. Bu durum akarsuların dış faktörlerden aşırı derecede etkilendiklerinin önemli bir göstergesi olarak kabul edilebilir.

#Akarsu havzaları kapalı ve açık havza olarak iki kısımda incelenmektedir. Bir akarsu sularını denize kadar ulaştırıyorsa bu tip akarsulara açık havzalı akarsu denir. Eğer ilgili akarsu sularını denize ulaştıramıyorsa bu tarz akarsulara da kapalı havzalı akarsu denir. Van gölü ülkemizdeki en önemli kapalı havza iken Kızılırmak en önemli açık havzadır. Tabi ki örnekler bunlarla sınırlı değildir. Ülkemizde çok sayıda kapalı ve açık havzalı akarsu bulunmaktadır.

!Bir akarsuyun önemli olması için akarsu rejimi düzenli olmalıdır. Ülkemizde dört mevsim etkin bir şekilde yaşandığından dolayı akarsuların büyük bölümünün rejimi düzensizdir.

#Akarsu rejimi, bir akarsuyun yıl içerisinde taşıdığı su miktarıdır. Doğu Karadeniz bölgesi yılın neredeyse her günü yağış aldığından dolayı bu bölgede yer alan akarsular düzenli rejime sahiptir. Ancak diğer bölgelerimizde yer alan akarsular daimi olarak aynı orada beslenemediklerinden dolayı düzensiz rejime sahiptirler.

Ülkemizde özellikle kış mevsiminden sonra akarsu debilerinde ciddi artış meydana gelir ve bu durum da rejim değerlerini düzensiz hale getirir. Kış mevsiminden sonra akarsu debilerinde bu tarz artışların meydana gelmesinin en büyük nedeni kar erimelerine bağlı olarak akarsuların taşıdıkları su miktarlarının artmasıdır.

Özellikle Doğu Anadolu bölgesinde yer alan akarsular, kar erimeleri meydana geldiği zamanlar yüksek debiye sahip olurlar. Yüksek debili akarsuların iş yapabilme kabiliyetleri arttığından dolayı bu bölgede yer alan akarsuların üzerine çok sayıda baraj yapılıp elektrik elde edilmektedir.

Türkiye engebeli bir ülke olduğundan dolayı akarsuların enerji potansiyelleri bir hayli yüksektir ve bu durum avantaja çevrilerek elektrik üretmek adına akarsular üzerine çok sayıda hidroelektrik santral inşa edilmiştir.

Sürekli yağış meydana gelmediğinden dolayı akarsuların rejimleri düzensizdir. Kış mevsiminde akarsular en yüksek debiye ulaşırken, yaz mevsimi geldiğinde yeterli düzeyde beslenemediklerinden dolayı birçok akarsu kuruma noktasına gelmektedir. Bu nedenden dolayı Türkiye akarsularında taşımacılık yapılması mümkün değildir.

Akarsularımızın büyük bölümü içilebilir niteliktedir. Su kirliliği nedeniyle içilebilir özellikte olan akarsu sayısının azalması bekleniyor. Su kirliliğinin çevreye etkileri akarsuların hepsi kirlendiği zaman daha net anlaşılacaktır.

Akarsuların Etkisiyle Oluşan Yüzey Şekilleri Nelerdir?

Akarsu yüzey şekilleri

Akarsular ele alındığında akarsuların denize ya da göllere döküldükleri yüzey kısmına taban seviyesi denir. Taban seviyesi tabirinin üzerinde durulmalıdır. Bunun temel sebebi ise akarsuların aşındırma ve biriktirme faaliyetlerini bu taban seviyesine göre yapmalarıdır.

Akarsu yatağı taban seviyesine ulaşana kadar aşındırma ve biriktirme olayları gerçekleşir. Taban seviyesine ulaşıldıktan sonra ise bu faaliyetler durur. Coğrafya alanında bu duruma denge profiline ulaşma denir. Her akarsuyun temel amacı er ya da geç denge profiline ulaşmaktır.

Bu tabir her ne kadar kısa olsa da denge profiline ulaşabilmek adına milyonlarca yılın geçmesinin gerektiğin bilmenizi isteriz. Denge profiline ulaşmak için herhangi bir bozucu dış etkinin olmaması gerekmektedir. Örneğin buzulların erimesi ya da depremlerin olması taban seviyesinin yükselmesine ya da alçalmasına neden olabilir.

Taban seviyesi yükseldiğinde denge profiline ulaşmak kolaylaşacağından dolayı akarsuyun gücü azalır ve bu nedenden dolayı akarsuyun aşındırma ve biriktirme kapasitesinde düşüş meydana gelir. Eğer taban seviyesinde alçalma meydana gelecek olursa akarsuyun gücü artar ve buna paralel olarak aşındırma ve biriktirme oranında artış meydana gelir. Bu sayede yeryüzünde akarsular aracılığı ile çeşitli yüzey şekilleri oluşur.

Akarsuların sahip olduğu suların içerisinden aktığı, ağız kısmından başlayarak sürekli alçalan yani eğimi olan uzun çukur kısımlara vadi denir. Bu alanlar su sıkıntısı çekmediğinden dolayı verimli kısımlardır ve bu nedenden dolayı ilgili kısımlarda tarımsal faaliyetlerin bir hayli geliştiği bilinmektedir.

Akarsular yatakları boyunca sürükleyip taşıdıkları toprakları sürekli olarak biriktirmekte ve bu sayede çeşitli yeryüzü şekillerinin oluşmasını sağlamaktadır. Birikinti konisi, dağ eteği ovası, dağ içi ovası, taban seviyesi ovası, seki, kum adası ve delta akarsu birikimleri sonucunda meydana gelen bazı yüzey şekilleridir.

Bu tarz oluşumlar içerisinde aşırı derecede verimli toprakları barındırdıklarından dolayı akarsu biriktirmeleri ile meydana gelen bu yerlerde genel olarak tarım faaliyetleri bir hayli yaygındır.

Akarsu nedir ve akarsular nasıl oluşur konusunda sizlere elimizden geldiğince detaylı bilgiler sunmaya çalıştık. Akarsular hakkında makalemiz sayesinde çok sayıda bilgi aldığınızı düşünüyoruz. Eğer akarsular hakkında öğrenmek istediğiniz daha farklı şeyler varsa bunları yorum yaparak bizlere aktarabilirsiniz.

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here