İslamiyet’in yayılmasına olan katkılarından dolayı ilk Türk İslam devletleri önemlidir. Türk tarihi incelendiğinde Türklerin ilk olarak Gök Tanrı inancına sahip oldukları görülmektedir. Gök Tanrı inancıyla İslamiyet arasındaki benzerlik Türklerin İslamiyet’i kabul etmesini sağlamıştır. Kitleler halinde İslam dinine geçiş sonrasında çok sayıda devlet kurumuş ve bu devletlere ilk Türk İslam devletleri adı verilmiştir.

Türklerin İslam dinine kitleler halinde geçişi 751 yılında olan Talas savaşında sonra oldu. Bu savaş her ne kadar Abbasiler ve Çinliler arasında yaşanmış olsa da Türkler Abbasilerin yanında yer alarak savaşta yer almıştır.

Türkler Orta Asya’dayken sürekli olarak Orta Asya’ya hakim olmak istemiştir. Talaş savaşının asıl amacı da Orta Asya’da hakimiyet sağlamak istenmesidir. Yaşanan bu savaşı Abbasiler kazanmıştır. İlgili dönemde savaşın kazanılmasını sağlayan Türkler Karluklulardır.

Bu savaş sonrasında Türkler ve Abbasiler arasında sıkı ilişki oluştu. Abbasiler İslam dinine mensuptu. Abbasiler aracılığıyla Türkler de İslam diniyle tanıştı ve kitleler halinde Müslüman olmaya başladı.

Türk milletinin insanlığa yaptığı hizmetler çok sayıdadır. Özellikle İslam dünyasına katkıları ciddi derecede fazladır. Abbasilerle yakın ilişki kurulduktan sonra Çinlilerden öğrenilen pusula ve kağıt gibi teknolojiler Abbasilere de öğretildi. Abbasiler aracılığıyla da diğer medeniyetler arasına yayılmaya başladı.

Türkler İslam dinini kabul etse de kültürlerini kaybetmemiştir. Bilgitimi.com Eski örf ve adetlerini İslam dininin kabulünden sonra da sürdürmeye devam etmişlerdir. Uzun süre Abbasilerle iç içe yaşamış olsalar da Türkler bağımsız bir ruh haline sahiptir. Bu da çok sayıda Türk devletinin kurulmasını sağlamıştır. Gelin şimdi ilk Türk İslam devletleri ve özellikleri hakkında bilgi edinelim.

1. Karahanlılar (840-1212)

Karahanlılar haritası
Karahanlılar haritası

Karahanlılar, ilk Türk İslam devleti olma özelliğiyle ön plana çıkar. Bu devlet 840-1212 yılları arasında hüküm sürmüş olup Bilge Kül Kadir Han tarafından kurulmuştur.

Uygur devleti Kırgızlar tarafından yıkılında Karahanlılar Balasagun’da bağımsızlığını ilan etti. Devletler dinini değiştirdiği zaman kültürlerinde de değilim olur. Karahanlılar eski kültürlerini, ör ve adetlerini korumayı başarmıştır.

Karahanlılar uygun alfabesini kullanmıştır. Ayrıca resmi dillerini Türkçe olarak kabul ettiler. Eğitime önem veren bir devlettir. Burslu öğrenci sistemi ilk olarak Karahanlılarda görülmüştür.

İlk Türk İslam devleti olmasından dolayı ilk Türk İslam eserleri de Karahanlılar tarafından yapılmıştır. Kutadgu Bilig, Divanü Lügati-t Türk, Divan-ı Hikmet ve Atabetü’l Hakayık adlı eserler Karahanlılara aittir.

Türk tarihi açısından önemli olmalarından dolayı bu saydığımız eserlerin özellikleri bilinmelidir.

  • Kutadgu Bilig: Bu eseri Yusuf Has Hacip yazmıştır. Mutluluk veren bilgi anlamına gelir. Siyasetname özelliği taşımaktadır.
  • Divanü Lügati-t Türk: Araplara Türkçe öğretmek için Kaşgarlı Mahmut tarafından yazıldı. Türk tarihinin ilk sözlüğü olma özelliğine sahiptir.
  • Atabetü’l Hakayık: Edip Ahmet Yükneki kaleme almıştır. Yazımında aruz ölçüsü ve dörtlükler kullanılmıştır. Gerçeklerin eşiği anlamına gelir.
  • Divan-ı Hikmet: Dörtlüklerden ve hece ölçüsünden oluşan bu eser Ahmet Yesevi tarafından yazıldı. Tasavvuf yanı ağırlıkta olan bir eserdir.

İlerleyen yıllarda eski gücünü yitiren Karahanlı devleti ikiye bölünerek yıkılmıştır.

2. Gazneliler (963-1187)

Gazneliler haritası
Gazneliler haritası

Bu devlete ismini kurulduğu yer vermiştir.Gaznelilerin Afganistan’ın Gazne şehrinde Alp Tigin tarafından kurtulduğu biliniyor.

Sınırlarını ciddi anlamda genişleten Gazneliler, İslam dininin Hindistan’da yayılmasını sağlamıştır. En ünlü hükümdarları Gazneli Mahmut’tur. Gazneli Mahmut ilk Sultan unvanını kullanan hükümdardır.

3. Tolunoğulları (868-905)

Tolunoğulları haritası
Tolunoğulları haritası

Ahmet Bin Tolun tarafından kurulmuştur. Ahmet Bin Tolun, Abbasi devletinin Mısır vali olarak görev yapmıştır. Mısırda kurulan Tolunoğulları, Mısırda kurulan ilk Türk İslam devletidir.

Tolunoğulları devleti bir yönüyle diğer ilk Türk İslam devletlerinden ayrılmaktadır. Bu da yöneticilerinin Türk, halkın Arap kökenli olmasıdır. 905 yılına gelindiğinde Abbasiler tarafından varlığına son verilmiştir.

4. İhşidler (Akşitler) (935-969)

ihşitler haritası
ihşitler haritası

Akşitler olarak da bilinen İhşidler, Mısır’da kurulan ilk Türk İslam devletlerindendir. Diğer devletlerde de olduğu gibi Mısır valisi tarafından kurulmuştur.

Kutsal topraklar arasında bulunan Hicaz, ilk defa Akşitler tarafından hakimiyet altına alınmıştır. Bu özelliklerinden dolayı İslam dinine katkıları çok fazladır.

5. Büyük Selçuklu Devleti ( 1037 – 1157)

Büyük Selçuklu Devleti
Büyük Selçuklu Devleti

1037-1157 yılları arasında hüküm sürmüş olan Büyük Selçuklu Devleti Selçuk Bey tarafından kuruldu. Oğuzların Üçoklar kolunun Kınık boyundan olan Selçuklular en parlak zamanını Tuğrul Bey döneminde yaşadı.

Belirli dönemlerde Türk tarihi açısından önemli olaylar yaşandığı için Büyük Selçuklu Devleti 3 dönem olarak incelenir. Bu dönemler arasında Tuğrul Bey, Alparslan ve Melikşah Dönemleri yer almaktadır.

  • Tuğrul Bey Dönemi: Dandanakan savaşının kazanılmasında büyük rol oynamıştır. Bu savaşın başarıyla sonuçlanması Büyük Selçuklu Devletinin resmi olarak kurulmasını sağlamıştır. Pasinler savaşından sonra Tuğrul Bey herkes tarafından bilinen bir hükümdar haline gelmiştir. Başarısından dolayı kendisine Doğunun ve Batının Sultanı unvanı verildi.
  • Alparslan Dönemi: Dönemin en önemli olayı 1071 yılında gerçekleşen Malazgirt Savaşının kazanılmış olmasıdır. Ayrıca ilgili dönemde Kafkaslara ve Gürcistan’a da çok sayıda sefer düzenlenmiştir.
  • Melikşah Dönemi: Büyük Selçuklu Devleti bu dönemde en geniş sınırlarına ulaştı. Melikşah öldükten sonra çıkan taht kavgaları nedeniyle zaman içerisinde zayıflayan Büyük Selçuklu Devleti yıkıldı. Bu olay sonrasında ilk Türk İslam devletleri dönemi kapanıp Türkiye tarihi başladı.

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here