toprak

Canlıların yaşamının sürekli olarak var olmasını sağlayan toprak Yüce Yaratıcının en büyük lütuflarından birisidir. Toprak nedir konusu özellikle insanoğlunun ham maddesinin toprak olmasından dolayı merak edilmektedir. Bu konu irdelenirken kesinlikle toprak nasıl oluşur konusu da ele alınmalıdır. Yer küre üzerinde yapılan araştırmalar toprağın oluşumunun bölgeden bölgeye farklılık gösterdiğini ortaya koymuştur ve bu nedenler toprak çeşitleri bir hayli fazladır. Bu makalemizden toprak ile alakalı birçok bilgiye özet halinde ulaşabileceğinize emin olabilirsiniz.

Toprak; içerisinde çürümüş organik cisimler ve toz haline gelmiş çeşitli maddeleri içerisinde barındıran dünyanın en süt kısmını kaplamaktadır. Dünya yüzeyini meydana getiren toprak uzun yıllar sonucunda çeşitli olayların etkisi ile meydana gelmiştir. Toprak oluşumu dünyanın en uzun süreçlerinden birisidir ve toprak çeşitli etkiler sonucunda meydana gelmiştir. Gelin öncelikle toprak nasıl oluşur bunu öğrenelim.

Kayaların Çözülmesi ve Toprak Oluşumu

Toprak, genel olarak doğada yer alan kayaların çeşitli dış etkiler sayesinde çözülmesiyle meydana gelmektedir. Meydana gelen çözülmeler mekanik ve kimyasal çözünme olarak iki sınıfa ayrılmaktadır. Toprağın meydana gelmesi adına bu çözülmelerden en az birisinin mutlaka meydana gelmesi gerekmektedir.

Mekanik Çözülme: Doğada yer alan kayaların herhangi bir kimyasal çözünmeye uğramadan sadece dış etkilerin etkisiyle mekanik olarak çözülmesi olayıdır. Mekanik çözülme mekanik parçalanma olarak da tabir edilmektedir. Mekanik çözünmeye en çok etki eden faktör sıcaklıktır. Gece ve gündüz sıcaklıkları arasında ciddi derecede fark olan coğrafyalarda en çok mekanik çözülme ile toprak oluşumu meydana gelmektedir. Kayalar sıcağı gördükleri zaman genleşirler. Hava soğuduğu zaman ise büzülme meydana gelir. Bu durum da zaman içerisinde kayaların ufalanmasını sağlar ve bu sayede toprak oluşur. Karasal iklimin hakim olduğu bölgelerde sıklıkla gözlemlenmektedir. Ülkemizde mekanik çözülmeye en çok Konya ovasında gözlemleyebilirsiniz. Ayrıca tundra ikliminin ve çöl ikliminin hakim olduğu bölgelerde de mekanik çözülmeye rastlanmaktadır. İklim hakkında bilginiz yok ise iklim çeşitleri bağlantısına göz atabilirsiniz.
toprakMekanik çözülmeye buzlanmanın da etkisi çoktur. Kayaların buz tutması sonucunda mekanik parçalanma meydana gelir ve bu durum da kayaların ufalanmasına neden olur. Ayrıca kayaların arasında yetişmeye başlayan bitkilerin kökleri de kayaların mekanik çözülmeye uğramasına neden olmaktadır.

Kimyasal Çözülme: Kayaların kimyasal açıdan değişikliğe uğraması sonucunda meydana gelen çözülme türüdür. Nem ve sıcaklık etkisi ile kayaların yapısında ciddi değişimler meydana gelir. Bu değişimler de kayaların aşınmasına ve toprak oluşumuna neden olmaktadır. Kimyasal çözünmeyi gözlemlemek isteyen kişilerin nem değerlerinin ve sıcaklık değerlerinin yüksek olduğu bölgelerde araştırma yapması gerekmektedir. Ekvatoral iklimin hakim olduğu bölgelerde kimyasal çözünmenin izlerine kolay bir şekilde rastlayabilirsiniz.

Kimyasal ve mekanik çözülme işlemi gerçekten uzun zaman boyunca sürmektedir. Yani mekanik ve kimyasal çözünme ile toprak oluşumu için ciddi anlamda uzun zaman geçmesi gerekiyor. Yaptığımız tanımlamalarda olay kısa sürüyormuş gibi bir kanı var olsa da bunun böyle olmadığını bilmenizi isteriz.

Toprak genel olarak kimyasal ve fiziksel çözülme sonrasında oluşan kaya zerrecikleri içerisine bitki kalıntılarının ve çeşitli maddeler dahil olması ile ortaya çıkmaktadır. Toprak içerisinde var olan mineraller, hava ve su toprağın en önemli maddeleridir. Toprak içerisinde barındırmış olduğu bu maddeler sayesinde dünyaya hayat vermektedir. Toprak oluşumu ciddi derecede uzun sürmektedir ve toprağın oluşumunu etkileyen birçok durum söz konusudur. Oluşumu etkileyen durumlar arasında iklim, bitki örtüsü, ana kaya özelliği, yükselti, eğim ve zaman yer almaktadır. Zaman bu durumlar arasında yer alan en önemli faktördür. Saymış olduğumuz toprağın oluşumunu etkileyen etmenleri gelin kısa özetler halinde ele almaya çalışalım.

İklim: İklim toprak çeşitliliğini arttıran ve toprak oluşumunu etkisi olan en önemli faktörler sıralamasında baş sıralarda yer almaktadır. Yukarıda sizlere toprağın oluşması için sıcaklık ve nemim büyük önem arz ettiğini belirtmiştik. Bu kavramlar ele alındığında ise iklim devreye girmektedir. Yağış değerlerinin ve sıcaklık değerlerinin yüksek olduğu iklimlerde hem mekanik hem de kimyasal çözünme bir hayli hızlı işlemektedir. Bu durum da toprak oluşumu üzerinde iklimin ne denli önemli olduğunu ortaya koymaktadır.

Bitki Örtüsü: Bitkiler özellikle artıkları ile toprak oluşumuna katkı sağlamaktadır. Kuruyan yapraklar ve dal parçaları zaman içerisinde parçalanarak humus adı verilen yapının oluşmasını sağlarlar. Bir toprakta humus ne kadar fazlaysa toprak o kadar verimlidir. Bu yüzden toprak oluşumu ve toprak verimi açısından bitki örtüsünün önemi bir hayli yüksektir. Humuslu toprak bakımından en zengin bölgemizin Karadeniz bölgesinin olduğunu bilmenizi isteriz. Sizlerinde bildiği gibi bitki köklerin kayaların aşınmasına ve toprak oluşumuna katkı sağlamaktadır. Bol köklere sahip olan bitkilerin yer aldığı coğrafyalarda bitki kökleri sayesinde mekanik çözülme hızının ve toprak oluşum hızının arttığı bilinmektedir. Toprak oluşumuna katkı sağlamak adına toprağı az olan yerlerde bol köklü bitkilerin ekilip bitki örtüsünün değiştirildiği ve bu sayede toprak oluşum hızının arttırıldığı bilinmektedir.
toprak horizonlarıAna Kayanın Özellikleri: Toprağın oluşması için kayaların çözülmesi gerektiğini öğrendiğinize eminiz. Bu yüzden toprağın meydana gelmesi adına öncelikle bir ana kayanın olması gerekmektedir. Ana kayanın özellikleri kimyasal ve fiziksel çözünmeye etki ettiğinden toprak oluşumu için ana kayanın özellikleri bir hayli önemlidir. Ana kaya yumuşak bir yapıda ise çözülme kolay olacağından toprak daha kolay oluşur ancak ana kaya sert ise toprağın oluşma süreci gerçekten bir hayli uzun sürmektedir. Ayrıca ana kayanın içerisinde barındırmış olduğu materyaller toprak çeşitliliğinin oluşması adına büyük önem arz ediyor. Makalemizin ilerleyen kısımlarında toprak çeşitleri ele alındığı zaman bu durumu daha iyi anlayacağınıza emin olabilirsiniz.

Yükselti ve Eğim: Yükselti sıcaklığı etkilediği için mekanik ve kimyasal çözülmeyi direkt olarak etkilemektedir. Bu yüzden toprak oluşumu ele alındığından analiz yapılan bölgenin yüksekliği de ele alınmaktadır. Yüksek yerlerde toprak oluşumu yavaşken alçak yerlerde toprak oluşumunun daha hızlı olduğu bilimsel veriler ile kanıtlanmıştır.

Eğim ise çözülme sonucu oluşan zerreciklerin taşınmasını kolaylaştırır. Özellikle yamaç sonlarında toprak oluşum hızının düzlük kısımlara oranla daha hızlı olduğu bilinmektedir. Bu durumun temel sebebi ise eğitim toprak içerisinde yer alan maddelerin taşınma hızını arttırıyor olmasıdır.

Zaman: Her şeyin ilacı şüphesiz zamandır diyip dururuz. Maalesef bu zaman faktörü toprak oluşumunda da karşımıza çıkmaktadır. Mekanik ve kimyasal çözülme ciddi zaman almaktadır. Yaklaşık olarak 50 cm bir toprağın oluşması için yüzlerce yıl geçmesi gerektiği bilinmektedir. Bu durum da zamanın toprak oluşumu için en önemli faktörlerden birisi olmasına neden olmaktadır.

Toprak çeşitleri ele alınırken daha yalın ve anlaşılır olmasına adına topraklar taşınmış topraklar ve yerli topraklar olmak üzere iki kısma ayrılmaktadır. Makalemizin devamından toprak çeşitleri hakkında bilgi alabileceğiniz gibi taşınmış toprakların ve yerli toprakların neler olduğunu da öğrenebilirsiniz.

Taşınmış Topraklar

Adından da anlaşılacağı üzere başka yerlerden çeşitli yollar ile gelen maddelerin bir araya gelmesi ile oluşan toprak türüne taşınmış topraklar denilmektedir. Rüzgar, akarsular ve buzullar bilinen en etkili dış etkiler arasında yer almaktadır. Taşınmış topraklar da kendi arasında alüvyal, moren ve lös olmak üzere sınıflandırılmaktadır. Akarsular tarafından taşınan maddeler sonucunda oluşan topraklara alüvyal, buzulların getirdiği maddeler ile oluşan topraklara moren, rüzgarların getirdiği maddeler ile oluşan topraklara ise lös adı verilmektedir. Taşınmış topraklar içerik bakımında ciddi anlamda zengindirler. Bu yüzden taşınmış topraklar dünyanın en verimli toprakları arasında yer almaktadır. Ülke genelinde tarım alanlarını inceleyecek olursanız özellikle taşınmış topraklara sahip olan bölgelerde tarımın gelişmiş olduğunu gözlemleyebilirsiniz.

Yerli Topraklar

Ana kayanın çeşitli dış etkiler ile çözülmesi sonucunda ana kayanın yer aldığı bölgede oluşan toprak türüne yerli topraklar denilmektedir. Yerli toprakların oluşmasını sağlayan en önemli etken şüphesiz sıcaklık ve nem değerleridir. Yerli topraklar dünya üzerinde en çok çeşidi olan toprak türleridir. Makalemizin devamından yerli toprakların çeşitleri hakkında özet bilgilere ulaşabilirsiniz.

Tundra Toprakları: Aşırı derecede soğuk olan tundra bölgelerinde gözlemlenen toprak türüdür. Yaş aylarında buzların çözülmesi ile aşırı derecede sulak bir ortam oluştuğundan dolayı tundra topraklarının yer aldığı bölgeler bataklık haline gelmektedir. Ülkemizde görülmeyen bu toprak türü tarıma el verişli olmadığından bu bölgelerde yaşam alanlarının ciddi anlamda az olduğu bilmektedir.
tundra topraklarıPodzol Toprakları: Humus bakımından en fakir topraklardan birisi olduğundan dolayı tarımsal verimi ciddi anlamda düşüktür. Ayrıca soğuk ve nemli bölgelerde görüldüğünden dolayı toprak yıkanmış haldedir ve mineral değerleri ciddi derecede düşüktür. Bu toprakları incelemek isteyen kişiler podzol topraklarına Karadeniz bölgesinde iğne yapraklı ağaçların hakim olduğu kesimlerde görebilirler.

Terrarossa Toprakları: Bilim dünyasında terrarossa olarak bilinen bu toprak türü halk arasında kırmızı toprak olarak geçmektedir. Kalkerli arazilerde gözlemlenen bu toprağın rengi kırmızıya yakındır ve Akdeniz ikliminin hakim olduğu yerlerde karşımıza çıkmaktadır.

Laterit toprakları: Ekvatoral bölgelerde gözlemlenen toprak türüdür. İklim çeşitleri makalemizde sizlere ekvatoral iklim hakkında bilgi vermiştik. Bildiğiniz gibi bu iklimin hakim olduğu yerlerde sıcaklık değerleri yüksek olduğu gibi yağış miktarı da yüksektir. Kırmızıya yakın bir rengi bulunan bu toprak türünün humus açısından fakir olmasından dolayı verimlerinin düşük olduğu bilinmektedir.

Kahverengi Orman Toprakları: Geniş yapraklı ağaçların olduğu nemli bölgelerde gözlemlenen toprak türüdür. Ülkemizde geniş yapraklı ağaçların olduğu Karadeniz bölgesinde bu toprak türüne sıklıkla rastlamak mümkündür. Verimleri yüksektir ve bu yüzden ilgili toprak türünün görüldüğü yerlerde tarım faaliyetleri bir hayli gelişmiştir.

Çernezyom Toprakları: Bilim dünyasında çernezyom, halk arasında ise kara toprak olarak anılan bu toprak türü, orta kuşakta yer alan nemli bölgelerde gözlemlenmektedir. Dünyanın en verimli toprakları arasında gösterilen çernezyom toprakları özellikle Erzurum Kars platosunda karşımıza çıkmaktadır. Verimleri yüksek olmasına rağmen ülkemizde gözlemlendiği bölgelerde iklim şartlarının kötü olmasından dolayı bu topraklar tarımsal faaliyetlerde ciddi anlamda kullanılamamaktadır.

Kahverengi Step Toprakları: Bitki örtüsü bakımdan fakir, karasal iklimin hakim olduğu yerlerde gözlemlenir. Bitkisi örtüsü fakir olduğundan dolayı humus oranı ciddi anlamda azdır ve bu durum da ilgili toprak türünün verimini ciddi anlamda azaltmaktadır. Ülkemizde İç Anadolu Bölgesinde tarımsal verimin düşük olmasının temel sebebi bu bölgede ilgili toprak türünün hakim olmasıdır.

Çöl Toprakları: Ülkemizde çöl iklimi görülmediğinden dolayı bu toprak türüne ülkemiz sınırları içerisinde rastlamanız mümkün değildir. Humus açından fakir olan bu topraklar ciddi anlamda verimsizdir. Çöl iklimin hakim olduğu görülen yerlerde bu toprak üzerinde sadece kaktüs gibi bitkiler yetişmektedir.

Toprak nedir konusunu sizlere bu şekilde aktarırken toprak çeşitleri hakkında da sizlere bilgi verdik. Ayrıca makalemizden toprak nasıl oluşur konusunda da bilgi aldınız. Sizlerinde söylemlerimize ekleyecekleriniz varsa bilgilerinizi yorum yaparak paylaşabilirsiniz.

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here